1. Hukuki Bir Anomali: "Terra Nullius" Kavramının Tarihsel Evrimi
Uluslararası hukuk tarihçilerinin incelemelerine göre, Latince kökenli "Terra Nullius" terimi doğrudan "kimseye ait olmayan toprak" (nobody's land) anlamına gelmektedir. Bu doktrinin kökleri, Antik Roma hukukundaki Res nullius (kimseye ait olmayan eşya, örneğin vahşi bir hayvan veya terk edilmiş bir mal) kavramına dayanma eğilimindedir. Ancak bu masum görünen mülkiyet kuralı, 15. ve 16. yüzyıllardaki Coğrafi Keşifler çağında Avrupalı kolonyal imparatorluklar tarafından küresel bir işgal aracına dönüştürülmüştür.
Siyaset bilimcilerin ve sömürge tarihi araştırmacılarının belirttiği üzere; İngiltere, Fransa veya İspanya gibi güçler, keşfettikleri kıtalarda yaşayan yerli halkların (Aborijinler, Kızılderililer veya Polinezyalılar gibi) "modern Avrupai devlet" yapılarına, tapu sistemlerine veya tarımsal mülkiyet anlayışına sahip olmadığını öne sürerek bu alanları hukuken boş (Terra Nullius) ilan etme eğilimi göstermişlerdir. Avustralya kıtasının İngilizler tarafından kolonileştirilmesi, bu doktrinin en çarpıcı örneklerinden biri olarak literatürde yer alır. Ancak 1992 yılında Avustralya Yüksek Mahkemesi'nin verdiği ünlü Mabo Kararı (Mabo v Queensland), kıtanın İngilizler gelmeden önce "Terra Nullius" olmadığını hukuken tescilleyerek, yerli halkların geleneksel toprak haklarını (Native Title) tanımış ve bu kolonyal varsayımı tarihe gömmüştür.
Günümüzde bağımsız hukuk otoritelerinin ifade ettiği üzere, Terra Nullius kavramının modern uluslararası hukuktaki yeri tamamen değişmiştir. Birleşmiş Milletler sisteminin kurulmasıyla birlikte dünya haritası kesin sınırlarla çizilmiş ve okyanuslardan uzaya kadar her alanın hukuki statüsü belirlenmeye çalışılmıştır. Buna rağmen, modern dünyada hala bazı toprak parçalarının "Devletsiz" kaldığı gözlemlenmektedir. Akademik araştırmalara göre bu yeni nesil sahipsiz alanlar, devletlerin gücünün yetmediği yerler olmaktan ziyade; diplomatik krizler, uluslararası antlaşmalar veya coğrafi inatlaşmalar nedeniyle bilinçli olarak reddedilen kara parçaları olarak tanımlanmaktadır.
2. Bir Tawil: Harita Çizgilerinin Yarattığı Siyasi Paradoks
Jeopolitik literatürde Terra Nullius kavramının en meşhur, en somut ve üzerinde en çok akademik vaka çalışması (case study) yapılan örneği, Mısır ile Sudan sınırında yer alan Bir Tawil adlı çöl bölgesidir. Yaklaşık 2.060 kilometrekarelik bir alana sahip olan bu kurak arazi, coğrafyacıların raporlarına göre ne değerli madenlere, ne su kaynaklarına ne de denize erişime sahiptir. Ancak bölge uzmanlarının analizlerine göre, Bir Tawil'in dünyadaki tek sahipsiz çöl olmasının nedeni değersizliği değil, hemen bitişiğindeki "Hala'ib Üçgeni" (Hala'ib Triangle) adlı stratejik bölge üzerindeki hak iddialarıdır.
Tarihsel kayıtlara bakıldığında bu diplomatik kriz, 19. yüzyılın sonlarında bölgeyi yöneten İngiliz sömürge idaresinin çizdiği iki farklı haritadan kaynaklanma eğilimindedir. 1899 yılında İngiliz yetkililer, Mısır ile Sudan arasına 22. paralel boyunca dümdüz, cetvelle çizilmiş siyasi bir sınır çekmiştir. Ancak sadece üç yıl sonra, 1902'de, İngilizler bölgedeki göçebe kabilelerin (Ababda ve Beja kabileleri) otlak alanlarını ve kültürel bağlarını hesaba katarak yeni bir "idari" harita yayınlamışlardır. Bu 1902 haritası, Kızıldeniz'e kıyısı olan ve stratejik/ekonomik açıdan son derece değerli olan Hala'ib Üçgeni'ni Sudan idaresine verirken; iç kesimlerde kalan çorak Bir Tawil bölgesini Mısır yönetimine bırakmıştır.
Uluslararası ilişkiler araştırmacılarının sıklıkla dile getirdiği üzere, günümüzde yaşanan durum tam olarak bir hukuki "Catch-22" (Çıkmaz döngü) senaryosudur. Mısır, 1899 haritasının yasal sınır olduğunu savunarak Kızıldeniz kıyısındaki değerli Hala'ib Üçgeni'nin kendi toprağı olduğunu iddia etmektedir; bu haritaya göre Bir Tawil Sudan'ın sınırları içinde kalmaktadır. Buna karşılık Sudan ise 1902 haritasının geçerli olduğunu savunarak Hala'ib Üçgeni'ni talep etmekte ve Bir Tawil'i Mısır toprağı olarak kabul etmektedir. Her iki devlet de değerli Hala'ib bölgesini kendi sınırlarına katabilmek için, diğer haritanın bir parçası olan Bir Tawil'i şiddetle reddetme eğilimi göstermektedir. Bir ülkenin Bir Tawil üzerinde hak iddia etmesi, zımnen diğer haritayı kabul etmesi ve dolayısıyla Hala'ib Üçgeni'nden vazgeçmesi anlamına geleceği için; Bir Tawil dünyada hiçbir devletin resmi olarak istemediği yegane kara parçası haline gelmiştir.
Bunun en popüler örneği, 2014 yılında kızı Emily'ye "gerçek bir prenses" olma sözü veren Amerikalı Jeremiah Heaton'dır. Heaton bölgeye giderek kendi bayrağını dikmiş ve "Kuzey Sudan Krallığı" adıyla bağımsızlığını ilan etmiştir. Benzer şekilde 2017'de Suyash Dixit adlı bir gezgin de "Dixit Krallığı"nı kurduğunu duyurmuştur.
Ancak uluslararası hukukçuların belirttiği üzere, yeni bir devletin kurulabilmesi için 1933 tarihli Montevideo Sözleşmesi'nde (Montevideo Convention) belirtilen şu dört şartın sağlanması gereklidir: Kalıcı bir nüfus, sınırları belirlenmiş bir ülke, etkin bir hükümet ve diğer devletlerle ilişki kurma kapasitesi. Bir Tawil'e gidip bayrak dikmek, bu kalıcı nüfus ve kurumsal kapasite (Constitutive vs. Declarative theory of statehood) şartlarını sağlamadığı için, bu girişimler hukuk uzmanları tarafından diplomatik gerçeklikten ziyade birer medya performansı olarak değerlendirilmektedir.
3. Antarktika ve Marie Byrd Toprakları: Dondurulmuş Statüko
Bir Tawil bir diplomatik inatlaşmanın sonucu olarak sahipsiz kalırken; Dünya üzerindeki en büyük Terra Nullius örneği, küresel barışı korumak amacıyla imzalanan bilinçli bir uluslararası antlaşmanın yan ürünü olarak varlığını sürdürmektedir. Coğrafi ve sismik verilere göre, Antarktika kıtasının batısında yer alan yaklaşık 1.610.000 kilometrekarelik Marie Byrd Toprakları, gezegenimizde hiçbir egemen devlet tarafından hak iddia edilmeyen en geniş kara parçası konumundadır.
Kutup araştırmacılarının ve diplomatik tarihçilerin raporlarına göre; 20. yüzyılın ilk yarısında İngiltere, Fransa, Norveç, Avustralya, Yeni Zelanda, Şili ve Arjantin, tıpkı bir pastayı dilimler gibi Güney Kutbu'ndan kıyılara doğru genişleyen sektörler (Sektör Prensibi) halinde Antarktika üzerinde egemenlik iddialarında bulunmuşlardır. Ancak "Marie Byrd Toprakları" olarak adlandırılan bölüm, Pasifik Okyanusu'na bakan coğrafi konumu nedeniyle o kadar uzak, iklimsel olarak o kadar izole ve ulaşılması o kadar zor bir noktadaydı ki, hiçbir ülke bu bölge için resmi bir keşif veya egemenlik süreci başlatma gereği duymamıştır. Her ne kadar Amerika Birleşik Devletleri ve Sovyetler Birliği bu bölgede bilimsel faaliyetler yürütmüş olsalar da, Soğuk Savaş dinamikleri içerisinde birbirlerini provoke etmemek adına resmi bir toprak talebinde bulunmaktan kaçınmışlardır.
Bu statüsüzlük hali, 1959 yılında imzalanan ve 1961'de yürürlüğe giren Antarktika Antlaşması (Antarctic Treaty) ile resmi olarak dondurulmuştur. Antlaşma metninin analizini yapan uluslararası hukukçuların açıkça ortaya koyduğu üzere; bu sözleşme yürürlükte kaldığı müddetçe Antarktika'da yeni bir toprak iddiasında bulunmak, askeri üs kurmak veya maden çıkarmak kesinlikle yasaktır. Dolayısıyla Marie Byrd Toprakları, antlaşma bozulana kadar hukuken hiçbir devlete ait olamayacak devasa bir "Dondurulmuş Terra Nullius" alanı olarak kalmaya devam etme eğilimindedir.
| Sahipsiz Bölge Adı | Coğrafi Konum | Ortaya Çıkış (Hukuki) Nedeni | Tahmini Büyüklük |
|---|---|---|---|
| Bir Tawil | Mısır ve Sudan Sınırı (Afrika) | 1899 ve 1902 yıllarına ait iki farklı sömürge haritası arasındaki uyuşmazlık (Catch-22 paradoksu). | 2.060 km² |
| Marie Byrd Toprakları | Antarktika (Batı Kıtası) | Coğrafi izolasyon ve 1959 Antarktika Antlaşması'nın (Madde 4) yeni iddiaları yasaklaması. | 1.610.000 km² |
| Gornja Siga | Hırvatistan ve Sırbistan Sınırı (Avrupa) | Tuna Nehri'nin yatak değiştirmesi sonucu oluşan eski kadastro ve güncel sınır anlaşmazlığı. | 7 km² |
4. Balkanlardaki Su Sınırları: Tuna Nehri, Gornja Siga ve Liberland
Terra Nullius dendiğinde akla genellikle uçsuz bucaksız çöller veya buzullarla kaplı ıssız kıtalar gelme eğilimindedir. Ancak Avrupa'nın göbeğinde, yeşillikler içinde bir sahipsiz toprak parçası daha bulunmaktadır. Jeomorfologların ve bölge uzmanlarının topografik analizlerine göre, Hırvatistan ve Sırbistan arasındaki sınırın büyük bir kısmı Avrupa'nın en önemli su yollarından biri olan Tuna Nehri tarafından belirlenmektedir. Fakat nehirler durağan coğrafi yapılar değildir; yıllar içinde kıvrılarak (meander) yataklarını değiştirme eğilimi gösterirler.
Tarihsel kadastro kayıtlarına bakıldığında, 19. yüzyıldaki Avusturya-Macaristan İmparatorluğu haritaları ile Tuna Nehri'nin günümüzdeki doğal akış yatağı birbirinden belirgin şekilde farklılaşmıştır. Sırbistan, sınırın nehrin şu anki mevcut akış yönü (thalweg çizgisi) olması gerektiğini savunurken; Hırvatistan, nehrin doğusundaki bazı toprak parçalarını elinde tutabilmek için eski 19. yüzyıl kadastro sınırlarının geçerli olduğunu iddia etmektedir. Bu karmaşık uyuşmazlığın sonucunda, nehrin batı yakasında yer alan Gornja Siga adlı yaklaşık 7 kilometrekarelik ormanlık ve bataklık bir alan, her iki devletin de sınır çizgisi hesaplamalarının dışında kalarak reddedilen bir hukuki boşluğa düşmüştür.
Bu alanın küresel popülaritesi, 2015 yılında Çekyalı aktivist ve politikacı Vít Jedlička'nın bölgeye giderek "Özgür Liberland Cumhuriyeti"ni (Free Republic of Liberland) ilan etmesiyle zirveye ulaşmıştır. Siyaset bilimcilerin değerlendirmelerine göre Liberland; vergilerin tamamen gönüllü olduğu, kripto paraların (Bitcoin) temel para birimi sayıldığı ve devlet müdahalesinin minimuma indirildiği bir "Libertaryan Ütopya" olarak tasarlanmıştır. Yüz binlerce vatandaşlık başvurusu almasına rağmen, uluslararası hukuk otoritelerinin belirttiği üzere Liberland, egemen bir devlet olarak tanınma kriterlerini karşılamamaktadır. Günümüzde Hırvatistan sınır polisi bölgeye erişimi engelleme eğiliminde olsa da, alan resmi bağlamda Sırbistan veya Hırvatistan tarafından sahiplenilmediği için Terra Nullius statüsünü teorik olarak sürdürmektedir.
Astro-hukukçuların değerlendirmelerine göre; 1967 yılında Birleşmiş Milletler nezdinde imzalanan Dış Uzay Antlaşması'nın (Outer Space Treaty) 2. Maddesi açıkça şu hükmü içerir: "Ay ve diğer gök cisimleri dâhil olmak üzere dış uzay, egemenlik iddiası, kullanma, işgal veya başka herhangi bir yolla ulusal mülkiyete konu olamaz." Ancak teknoloji şirketlerinin gelecekte asteroit madenciliği yapmaya başlamasıyla birlikte, bu mülkiyet yasaklarının dev şirketler tarafından esnetilme ihtimali, uzay hukuku literatüründeki en büyük güncel tartışmalardan biri olarak kabul edilmektedir.
5. Sınır Psikolojisi ve İnsanın Sahiplenme Güdüsü
Antropologların ve davranış bilimcilerin gözlemlediği gibi; insanlık tarihi, etrafımıza çitler çekerek, haritalara görünmez çizgiler çizerek ve toprağı mülkiyetleştirerek inşa edilmiştir. Bir karış toprağın dahi hiçbir devlete ait olmaması (Terra Nullius durumu), modern insanın "Her şeyin bir sahibi olmalıdır" yönündeki köklü bilişsel algısına ters düşme eğilimindedir. Dünyanın farklı yerlerinden insanların Bir Tawil'e giderek bayrak dikmesi veya Liberland'da vatandaşlık almaya çalışması, sosyologlar tarafından sadece hukuki bir merak değil; aynı zamanda modern devletlerin bürokratik ağırlığından, vergi sistemlerinden ve aşırı düzenlenmiş yaşam koşullarından "özgürleşme" çabası (Escapism) olarak yorumlanmaktadır.
Bununla birlikte, iklim bilimcilerin ve çevresel hukuk uzmanlarının öngörülerine göre, gelecekte Terra Nullius tartışmaları sönümlenmek yerine daha da alevlenme potansiyeline sahiptir. Küresel ısınma nedeniyle okyanus sularının yükselmesi sonucu ada ülkelerinin (Tuvalu veya Maldivler gibi) sular altında kalması durumunda, o ülkelerin "Karasuları" (Exclusive Economic Zone) ve "Egemenlik Hakları"nın ne olacağı, Birleşmiş Milletler nezdinde yeni ve devasa bir Terra Nullius (veya kaybedilmiş toprak) krizine yol açma riski taşımaktadır. Aynı şekilde, volkanik patlamalarla okyanusun ortasında aniden beliren yeni adacıkların kime ait olacağı sorusu, hukukçular arasında güncelliğini koruyan sıcak bir tartışma konusudur.
Uluslararası ilişkiler disiplini çerçevesinde değerlendirildiğinde; Terra Nullius konsepti, sadece coğrafi birer harita anomalisinden ibaret değildir. Bu sahipsiz sınırlar, Bir Tawil'in kumlarında veya Antarktika'nın buzullarında olduğu gibi, insanlığın doğayı parsellere ayırma çabasının aslında ne kadar kırılgan, bürokratik ve yapay bir kurgu (sosyal inşacılık / social construct) olduğunu bizlere anlatan yaşayan birer müze konumundadır. Dünyada kimseye ait olmayan toprakların bulunması; sınırların doğada fiziksel olarak var olmadığını, sadece insan zihnindeki antlaşmalarla şekillendiğini gösteren en sarsıcı ve bilimsel kanıtlardan biri olarak okunma eğilimindedir.